Sáng sớm, đặc biệt là khoảng thời gian từ 6 đến 10 giờ sáng, được giới chuyên môn gọi là “khung giờ tử thần” đối với mạch máu. Đây là giai đoạn cơ thể đối mặt với nguy cơ cao nhất về các biến cố tim mạch cấp tính như nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Sự gia tăng rủi ro này không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của một loạt thay đổi sinh lý phức tạp diễn ra trong cơ thể theo nhịp sinh học tự nhiên.
Sự thay đổi sinh lý vào sáng sớm và nguy cơ tiềm ẩn
Vào buổi sáng, cơ thể trải qua nhiều biến đổi đáng kể dưới sự điều hòa của đồng hồ sinh học (nhịp sinh học ngày đêm). Để chuẩn bị cho một ngày hoạt động, cơ thể bắt đầu giải phóng một lượng lớn các hormone căng thẳng, bao gồm adrenaline (còn gọi là epinephrine), noradrenaline (norepinephrine) và cortisol. Các hormone này đóng vai trò thiết yếu trong việc “đánh thức” cơ thể, tăng cường sự tỉnh táo và sẵn sàng cho các hoạt động thể chất và tinh thần.
Tuy nhiên, mặt trái của sự gia tăng hormone này là tác động tiêu cực lên hệ thống tim mạch. Adrenaline và noradrenaline kích thích hệ thần kinh giao cảm, dẫn đến tăng nhịp tim, co mạch máu ngoại vi và làm tăng huyết áp đột ngột. Sự tăng vọt huyết áp vào buổi sáng, thường được gọi là “hiện tượng tăng huyết áp buổi sáng”, là một yếu tố nguy cơ độc lập cho các biến cố tim mạch.
Ngoài ra, buổi sáng cũng là thời điểm máu có xu hướng trở nên đặc hơn, hay còn gọi là tăng độ nhớt máu. Điều này là do sự giảm thể tích huyết tương và tăng nồng độ các yếu tố đông máu. Đồng thời, hoạt động của tiểu cầu – những tế bào máu nhỏ có vai trò quan trọng trong quá trình đông máu – cũng tăng lên, khiến chúng dễ kết dính với nhau hơn. Kết hợp với việc giảm hoạt động tiêu sợi huyết (quá trình làm tan cục máu đông tự nhiên của cơ thể), nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu tăng lên đáng kể.
Chức năng nội mô mạch máu (lớp tế bào lót bên trong mạch máu) cũng bị suy giảm vào buổi sáng. Nội mô khỏe mạnh có khả năng sản xuất oxit nitric (NO), một chất làm giãn mạch tự nhiên, giúp duy trì lưu lượng máu ổn định. Nhưng vào buổi sáng, khả năng này bị hạn chế, làm cho mạch máu dễ bị co thắt và khó giãn ra, gây cản trở dòng chảy của máu.
Tác động cụ thể lên các bệnh lý tim mạch
Đối với những người đã có các bệnh lý nền như xơ vữa động mạch, những thay đổi sinh lý buổi sáng trở nên đặc biệt nguy hiểm. Mảng xơ vữa là những mảng chất béo tích tụ trong lòng mạch máu, khiến mạch máu bị hẹp và cứng lại. Khi huyết áp tăng đột ngột, mạch máu co thắt và máu trở nên đặc hơn, mảng xơ vữa có nguy cơ bị nứt vỡ. Khi mảng xơ vữa vỡ, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách hình thành cục máu đông để “vá” vết thương. Tuy nhiên, cục máu đông này có thể làm tắc nghẽn hoàn toàn mạch máu, dẫn đến nhồi máu cơ tim (nếu xảy ra ở động mạch vành tim) hoặc đột quỵ (nếu xảy ra ở động mạch não).
Thống kê cho thấy, tỷ lệ nhồi máu cơ tim và đột quỵ não có xu hướng đạt đỉnh vào buổi sáng, thường là trong vài giờ đầu sau khi thức dậy. Điều này khẳng định mối liên hệ chặt chẽ giữa nhịp sinh học cơ thể và các biến cố tim mạch nghiêm trọng.
Đối tượng cần đặc biệt lưu ý và các yếu tố nguy cơ
Mặc dù mọi người đều trải qua những thay đổi sinh lý buổi sáng, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn nhiều lần. Đó là những người đã mắc các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp, bệnh động mạch vành, suy tim, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu. Ngoài ra, những người có lối sống không lành mạnh cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao, bao gồm:
- Người hút thuốc lá hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc.
- Người béo phì hoặc thừa cân.
- Người ít vận động thể chất.
- Người thường xuyên căng thẳng, lo âu, hoặc thiếu ngủ.
- Người có chế độ ăn uống không khoa học, nhiều muối, đường, chất béo bão hòa.
- Người có tiền sử gia đình về các bệnh lý tim mạch.
Thói quen sinh hoạt không điều độ, như thức khuya, dậy sớm đột ngột, cũng góp phần làm tăng gánh nặng cho hệ thống tim mạch vào buổi sáng.
Các biện pháp phòng ngừa và bảo vệ mạch máu buổi sáng
Để giảm thiểu rủi ro trong “khung giờ tử thần” này, việc áp dụng các thói quen sinh hoạt và biện pháp phòng ngừa hợp lý là vô cùng quan trọng. Mục tiêu là làm giảm mức độ căng thẳng cho hệ tim mạch và duy trì sự ổn định của các chỉ số sinh lý.
Thói quen khi thức dậy
Thay vì bật dậy ngay lập tức, hãy tập thói quen thức dậy từ từ. Sau khi tỉnh giấc, nên nằm trên giường thêm khoảng 5-10 phút. Trong thời gian này, có thể thực hiện một số động tác vươn vai, co duỗi nhẹ nhàng tay và chân, xoay khớp cổ tay, cổ chân để đánh thức cơ thể một cách dần dần. Điều này giúp cơ thể có thời gian thích nghi với trạng thái tỉnh táo, tránh thay đổi huyết áp và nhịp tim đột ngột.
Sau đó, hãy ngồi dậy từ từ và uống một cốc nước ấm. Nước ấm giúp bổ sung lượng nước đã mất trong đêm, làm loãng máu nhẹ và kích thích tuần hoàn. Tránh ra khỏi giường ngay lập tức, đặc biệt là vào mùa lạnh, vì sự thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể khiến mạch máu co thắt mạnh hơn.
Lối sống lành mạnh
Một lối sống lành mạnh là nền tảng để bảo vệ sức khỏe tim mạch nói chung và giảm thiểu nguy cơ vào buổi sáng nói riêng:
- Chế độ ăn uống: Ưu tiên chế độ ăn ít muối, ít đường, ít chất béo bão hòa và cholesterol. Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt. Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh.
- Tập thể dục: Duy trì thói quen tập thể dục đều đặn, ít nhất 30 phút mỗi ngày, hầu hết các ngày trong tuần. Tuy nhiên, cần chọn thời điểm tập luyện phù hợp, tránh tập luyện quá sức vào sáng sớm, đặc biệt đối với người có bệnh nền. Các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, thái cực quyền có thể là lựa chọn tốt vào buổi sáng.
- Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia: Thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu cho bệnh tim mạch. Rượu bia cũng có thể ảnh hưởng đến huyết áp và nhịp tim.
- Kiểm soát căng thẳng và ngủ đủ giấc: Căng thẳng mãn tính làm tăng hormone cortisol và adrenaline. Thực hành các kỹ thuật thư giãn như thiền, yoga, đọc sách, nghe nhạc. Đảm bảo ngủ đủ 7-9 tiếng mỗi đêm và cố gắng đi ngủ, thức dậy vào cùng một khung giờ để ổn định nhịp sinh học. Tránh thức khuya vì điều này làm rối loạn chu kỳ hormone tự nhiên.
Kiểm soát tốt bệnh nền
Đối với những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, việc kiểm soát tốt các chỉ số này là cực kỳ quan trọng. Cần tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ, uống thuốc đúng giờ và tái khám định kỳ để theo dõi tình trạng sức khỏe. Đặc biệt, theo dõi huyết áp thường xuyên tại nhà, đặc biệt là vào buổi sáng, có thể giúp phát hiện sớm những biến động bất thường.
Lưu ý đặc biệt vào mùa lạnh
Vào mùa đông, nhiệt độ thấp làm cho mạch máu dễ bị co lại hơn, làm tăng huyết áp và áp lực lên tim. Do đó, nguy cơ biến cố tim mạch vào buổi sáng trong mùa lạnh thường cao hơn. Những người có nguy cơ cần chú ý giữ ấm cơ thể, đặc biệt là khi ra khỏi giường hoặc ra ngoài trời.
Lời khuyên từ chuyên gia
Theo GS.TS.BS Huỳnh Văn Minh, Phó Chủ tịch Hội Tim mạch Việt Nam, việc nhận thức rõ về “khung giờ tử thần” buổi sáng và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe mạch máu. Không chỉ những người có tiền sử bệnh tim mạch mà cả người khỏe mạnh cũng cần chú ý đến thói quen sinh hoạt buổi sáng để duy trì một hệ tim mạch khỏe mạnh lâu dài.
Nguồn: VnExpress
