Béo phì là một vấn đề sức khỏe cộng đồng toàn cầu, ảnh hưởng đến hàng triệu người và liên quan mật thiết đến nhiều bệnh mãn tính nguy hiểm, trong đó nổi bật là các bệnh lý tim mạch. Tình trạng thừa cân, béo phì không chỉ đơn thuần là vấn đề về ngoại hình mà còn là yếu tố khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm nhiều cơ chế bệnh sinh phức tạp, trực tiếp đe dọa sức khỏe tim mạch. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích các cách thức mà béo phì tác động tiêu cực lên hệ tim mạch, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh như cao huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường type 2 và nhiều biến chứng tim mạch khác.
Tăng huyết áp
Một trong những cơ chế chính mà béo phì gây hại cho tim mạch là thông qua việc làm tăng huyết áp. Người béo phì thường có khối lượng máu tuần hoàn lớn hơn, đòi hỏi tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu đi khắp cơ thể. Đồng thời, sự tích tụ mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, có thể kích hoạt hệ thống renin-angiotensin-aldosterone và hệ thần kinh giao cảm, dẫn đến co mạch và giữ nước, muối, từ đó làm tăng sức cản mạch máu ngoại vi. Lâu dài, điều này gây áp lực lên thành mạch và cơ tim, dẫn đến tình trạng tăng huyết áp mạn tính – một yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
Rối loạn lipid máu
Béo phì cũng gây ra những thay đổi bất lợi trong chuyển hóa lipid, hay còn gọi là rối loạn mỡ máu. Người thừa cân, béo phì thường có nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) và triglyceride cao, đồng thời giảm nồng độ cholesterol tốt (HDL-C). Sự mất cân bằng này thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, là quá trình tích tụ mảng bám chất béo trong lòng động mạch, làm hẹp lòng mạch và giảm lưu lượng máu. Khi các mảng xơ vữa này vỡ ra, chúng có thể hình thành cục máu đông, gây tắc nghẽn mạch máu và dẫn đến các biến cố tim mạch cấp tính như đau tim hoặc đột quỵ.
Đái tháo đường type 2
Mối liên hệ giữa béo phì và đái tháo đường type 2 là rất rõ ràng. Mô mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, tiết ra các chất làm giảm độ nhạy của tế bào với insulin – hormone giúp đưa đường từ máu vào tế bào. Tình trạng kháng insulin này buộc tuyến tụy phải sản xuất nhiều insulin hơn, dẫn đến tăng đường huyết và cuối cùng là đái tháo đường type 2. Đái tháo đường là một yếu tố nguy cơ độc lập và mạnh mẽ đối với bệnh tim mạch, vì đường huyết cao làm tổn thương thành mạch máu, đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch và tăng nguy cơ mắc các bệnh mạch vành, đột quỵ và bệnh mạch máu ngoại biên.
Viêm mạn tính
Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn là một cơ quan nội tiết, tiết ra nhiều hormone và chất trung gian gây viêm, gọi là adipokine. Ở người béo phì, các adipokine này được giải phóng quá mức, gây ra tình trạng viêm mạn tính toàn thân ở mức độ thấp. Viêm mạn tính đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển và tiến triển của xơ vữa động mạch, làm tổn thương các tế bào nội mô và thúc đẩy hình thành mảng bám. Nó cũng góp phần vào sự phát triển của kháng insulin và tăng huyết áp, tạo thành vòng luẩn quẩn gây hại cho tim mạch.
Rối loạn chức năng nội mô
Nội mô là lớp tế bào lót bên trong các mạch máu, đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa trương lực mạch máu, chống đông máu và chống viêm. Béo phì làm suy giảm chức năng của lớp nội mô này. Các yếu tố gây viêm, tình trạng kháng insulin, và sự mất cân bằng oxy hóa do béo phì gây ra đều làm tổn thương tế bào nội mô. Khi chức năng nội mô bị rối loạn, mạch máu mất khả năng giãn nở bình thường, dễ bị co thắt và hình thành cục máu đông hơn, đồng thời tăng cường quá trình xơ vữa động mạch, dẫn đến giảm lưu lượng máu đến tim và các cơ quan khác.
Tăng đông máu
Người béo phì có xu hướng tăng các yếu tố đông máu và giảm các yếu tố chống đông máu tự nhiên trong cơ thể. Điều này có nghĩa là máu của họ dễ hình thành cục máu đông hơn. Các cục máu đông này có thể gây tắc nghẽn mạch máu, dẫn đến các biến cố tim mạch nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ do thiếu máu cục bộ hoặc thuyên tắc phổi. Tình trạng tăng đông máu cũng làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu, một biến chứng nguy hiểm khác của béo phì.
Ngừng thở khi ngủ do tắc nghẽn
Ngừng thở khi ngủ do tắc nghẽn là một tình trạng phổ biến ở người béo phì, đặc biệt là những người có chu vi vòng cổ lớn. Trong khi ngủ, các mô mềm ở cổ họng sụp xuống, gây tắc nghẽn đường thở và làm ngưng thở từng đợt. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu oxy máu lặp đi lặp lại và tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, gây tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và tăng nguy cơ đau tim, đột quỵ. Ngừng thở khi ngủ do tắc nghẽn cũng góp phần làm trầm trọng thêm các yếu tố nguy cơ tim mạch khác như kháng insulin và viêm mạn tính.
Tái cấu trúc tim
Béo phì có thể gây ra những thay đổi cấu trúc và chức năng của tim. Tim phải làm việc vất vả hơn để bơm máu cho một khối lượng cơ thể lớn hơn, dẫn đến phì đại thất trái – tức là thành tim dày lên. Mặc dù ban đầu đây là một cơ chế thích nghi, nhưng về lâu dài, nó có thể làm giảm khả năng bơm máu của tim, dẫn đến suy tim. Sự tích tụ mỡ xung quanh tim (mỡ thượng tâm mạc) cũng được cho là có liên quan đến viêm cục bộ và rối loạn chức năng tim. Những thay đổi này làm tăng nguy cơ mắc các bệnh cơ tim và suy tim.
Tổng hợp các cơ chế trên cho thấy béo phì không chỉ là một yếu tố nguy cơ đơn lẻ mà là một hội chứng phức tạp, tác động đa chiều lên hệ tim mạch. Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, việc duy trì cân nặng hợp lý là vô cùng quan trọng. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa chế độ ăn uống cân bằng, lành mạnh và tập luyện thể dục thường xuyên. Việc giảm cân có thể cải thiện đáng kể các yếu tố nguy cơ tim mạch như huyết áp, mỡ máu, đường huyết và giảm viêm, từ đó giúp phòng ngừa các bệnh lý tim mạch nguy hiểm.
Nguồn: VnExpress
