Trầm cảm theo mùa (SAD – Seasonal Affective Disorder) là một dạng rối loạn cảm xúc có chu kỳ, thường xuất hiện và biến mất theo mùa trong năm. Đây không chỉ là cảm giác buồn bã thông thường mà là một tình trạng sức khỏe tâm thần cần được quan tâm, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên thế giới.
Trầm cảm theo mùa là gì?
Trầm cảm theo mùa là một tình trạng y tế được công nhận, không đơn thuần là cảm giác “buồn rầu mùa đông” hay “chán nản” nhất thời. Các triệu chứng của SAD thường nghiêm trọng hơn và có thể tác động đáng kể đến cuộc sống hàng ngày, công việc và các mối quan hệ xã hội. Mặc dù phổ biến nhất là khởi phát vào mùa thu hoặc đông và thuyên giảm vào mùa xuân hoặc hè, một số ít trường hợp có thể trải qua trầm cảm theo mùa vào mùa xuân hoặc hè và thuyên giảm vào mùa đông (trầm cảm mùa hè).
Nguyên nhân gây trầm cảm theo mùa
Nguyên nhân chính xác của trầm cảm theo mùa vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra một số yếu tố liên quan chặt chẽ:
- Giảm tiếp xúc ánh sáng mặt trời: Đây là yếu tố được cho là quan trọng nhất. Khi lượng ánh sáng mặt trời giảm vào mùa thu và đông, nó có thể ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học (nhịp sinh học) của cơ thể, gây rối loạn giấc ngủ và tâm trạng.
- Rối loạn nồng độ serotonin: Serotonin là một chất dẫn truyền thần kinh ảnh hưởng đến tâm trạng. Việc giảm ánh sáng mặt trời có thể làm giảm nồng độ serotonin trong não, dẫn đến cảm giác trầm cảm.
- Mất cân bằng melatonin: Melatonin là một hormone điều hòa giấc ngủ. Khi ánh sáng mặt trời giảm, cơ thể có thể sản xuất quá nhiều melatonin, gây ra cảm giác buồn ngủ và uể oải, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng.
- Yếu tố di truyền: Những người có tiền sử gia đình mắc trầm cảm hoặc các rối loạn tâm trạng khác có nguy cơ cao hơn.
- Vị trí địa lý: Những người sống ở những khu vực có vĩ độ cao, nơi ánh sáng mặt trời ít hơn đáng kể vào mùa đông, có xu hướng mắc SAD nhiều hơn.
Các triệu chứng của trầm cảm theo mùa
Các triệu chứng của trầm cảm theo mùa có thể khác nhau tùy thuộc vào dạng trầm cảm mùa đông hay mùa hè:
Trầm cảm mùa đông (phổ biến hơn)
- Cảm giác buồn bã, tuyệt vọng, trống rỗng kéo dài.
- Mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích.
- Mệt mỏi, thiếu năng lượng, cảm giác uể oải.
- Ngủ nhiều hơn bình thường (ngủ rũ), khó khăn khi thức dậy vào buổi sáng.
- Thèm ăn các thực phẩm giàu carbohydrate, dẫn đến tăng cân.
- Khó tập trung, giảm khả năng đưa ra quyết định.
- Dễ cáu kỉnh, lo âu.
- Xu hướng tách biệt khỏi xã hội.
Trầm cảm mùa hè (ít phổ biến hơn)
- Mất ngủ hoặc ngủ ít.
- Lo lắng, bồn chồn, kích động.
- Chán ăn, sụt cân.
Các triệu chứng này cần kéo dài ít nhất hai tuần và có xu hướng xuất hiện theo một mùa nhất định trong ít nhất hai năm liên tiếp để được chẩn đoán là trầm cảm theo mùa.
Khi nào cần tìm sự hỗ trợ y tế?
Nếu bạn nhận thấy các triệu chứng của trầm cảm theo mùa kéo dài trong nhiều tuần, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hàng ngày, công việc, các mối quan hệ hoặc gây ra những suy nghĩ về tự tử hoặc tự làm hại bản thân, điều quan trọng là phải tìm kiếm sự giúp đỡ từ bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần ngay lập tức. Việc chẩn đoán và điều trị kịp thời có thể giúp giảm nhẹ các triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Chẩn đoán và các phương pháp đối phó, điều trị
Chẩn đoán trầm cảm theo mùa thường dựa trên việc đánh giá các triệu chứng, lịch sử y tế và mô hình xuất hiện theo mùa của chúng, đồng thời loại trừ các tình trạng y tế khác có thể gây ra triệu chứng tương tự.
Các phương pháp điều trị và đối phó hiệu quả bao gồm:
- Liệu pháp ánh sáng: Đây là phương pháp điều trị hàng đầu cho trầm cảm theo mùa. Người bệnh sẽ ngồi trước một hộp đèn đặc biệt phát ra ánh sáng cường độ cao mô phỏng ánh sáng mặt trời tự nhiên trong khoảng 20-60 phút mỗi ngày vào buổi sáng. Liệu pháp ánh sáng giúp điều chỉnh lại đồng hồ sinh học, tăng serotonin và giảm melatonin.
- Thuốc chống trầm cảm: Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, bác sĩ có thể kê đơn thuốc chống trầm cảm, đặc biệt là các loại thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI), để giúp cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trong não.
- Tâm lý trị liệu: Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) đã được chứng minh là hiệu quả trong điều trị SAD. CBT giúp người bệnh nhận diện và thay đổi các suy nghĩ, hành vi tiêu cực liên quan đến trầm cảm theo mùa, cũng như phát triển các kỹ năng đối phó.
- Thay đổi lối sống:
- Tăng cường tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên: Dành thời gian ở ngoài trời nhiều hơn, ngay cả trong những ngày u ám. Mở rèm cửa để ánh sáng vào nhà.
- Tập thể dục thường xuyên: Hoạt động thể chất giúp giải phóng endorphin, cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng.
- Chế độ ăn uống lành mạnh: Hạn chế đường, caffeine và thực phẩm chế biến sẵn. Ăn nhiều rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
- Giữ gìn giấc ngủ: Duy trì lịch trình ngủ đều đặn, đảm bảo ngủ đủ giấc.
- Duy trì kết nối xã hội: Gặp gỡ bạn bè và gia đình, tham gia các hoạt động xã hội để tránh cảm giác cô lập.
- Quản lý căng thẳng: Thực hành các kỹ thuật thư giãn như yoga, thiền, hoặc hít thở sâu.
- Lập kế hoạch tự chăm sóc: Chủ động lên kế hoạch cho các hoạt động yêu thích và chăm sóc bản thân khi biết mùa thay đổi.
Đối phó với trầm cảm theo mùa đòi hỏi sự chủ động và kiên trì. Với sự kết hợp của các phương pháp điều trị y tế và thay đổi lối sống, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát các triệu chứng và duy trì một cuộc sống khỏe mạnh, tích cực xuyên suốt các mùa trong năm.
Nguồn: VTV
