Gan nhiễm mỡ là tình trạng tích tụ chất béo vượt quá 5% trọng lượng gan. Đây là một bệnh lý phổ biến, thường diễn tiến âm thầm ở giai đoạn đầu và ít khi biểu hiện triệu chứng rõ rệt. Tuy nhiên, theo Thạc sĩ, bác sĩ chuyên khoa I Đinh Thị Bích Điểm từ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, gan nhiễm mỡ vẫn có thể gây đau bụng, đặc biệt khi bệnh tiến triển sang giai đoạn nặng hơn hoặc xuất hiện các biến chứng.
Gan nhiễm mỡ gây đau bụng như thế nào?
Ở giai đoạn đầu, khi lượng mỡ tích tụ trong gan còn ít và chưa gây viêm, gan nhiễm mỡ thường không gây đau bụng hay bất kỳ triệu chứng nào khác. Bệnh thường chỉ được phát hiện tình cờ qua các xét nghiệm hoặc siêu âm khi khám sức khỏe định kỳ.
Đau bụng có thể xuất hiện khi gan nhiễm mỡ tiến triển đến mức độ nặng hơn, thường là gan nhiễm mỡ cấp độ 2, cấp độ 3 hoặc đã có biến chứng viêm gan nhiễm mỡ (steatohepatitis) và xơ gan. Khi đó, tình trạng viêm và sưng phồng làm tăng kích thước gan, kéo căng lớp bao gan (Glisson’s capsule) chứa nhiều dây thần kinh, gây ra cảm giác đau.
Vị trí đau bụng thường gặp là ở vùng hạ sườn phải, có thể là cảm giác đau âm ỉ, tức nặng kéo dài hoặc đôi khi là những cơn đau nhói. Cơn đau có thể lan ra vùng lưng hoặc vai phải. Mức độ đau có thể khác nhau tùy thuộc vào mức độ viêm và sưng của gan. Ngoài ra, đau bụng cũng có thể là dấu hiệu của các biến chứng liên quan như sỏi mật, một tình trạng thường gặp ở người mắc gan nhiễm mỡ.
Các triệu chứng khác của gan nhiễm mỡ
Bên cạnh đau bụng, khi gan nhiễm mỡ tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng không đặc hiệu khác do chức năng gan bị suy giảm hoặc do các tình trạng viêm. Các triệu chứng này thường dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác hoặc bị bỏ qua do tính chất mơ hồ của chúng.
- Mệt mỏi, uể oải, suy nhược cơ thể kéo dài, giảm khả năng tập trung.
- Chán ăn, ăn không ngon miệng, dễ buồn nôn hoặc nôn.
- Sút cân không rõ nguyên nhân, dù chế độ ăn uống và sinh hoạt không thay đổi đáng kể.
- Cảm giác nặng tức vùng bụng trên bên phải, ngay dưới xương sườn.
- Ở giai đoạn nặng hơn như xơ gan hoặc suy gan, các triệu chứng có thể trở nên rõ ràng và nghiêm trọng hơn: vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
- Các dấu hiệu của bệnh gan mạn tính như giãn mao mạch dưới da hình nhện (spider angioma), phù chân, bụng báng (tích tụ dịch trong khoang bụng).
Việc nhận biết các triệu chứng này sớm có vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị kịp thời, ngăn chặn bệnh tiến triển.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ được chia thành hai loại chính: gan nhiễm mỡ do rượu (AFLD) và gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD). Mỗi loại có các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ riêng biệt:
1. Gan nhiễm mỡ do rượu (AFLD):
Đây là tình trạng tích tụ mỡ trong gan do tiêu thụ quá nhiều rượu bia. Rượu được chuyển hóa ở gan và các sản phẩm phụ của quá trình này có thể gây tổn thương tế bào gan, dẫn đến viêm và tích tụ mỡ. Mức độ nghiêm trọng của bệnh thường liên quan trực tiếp đến lượng và thời gian sử dụng rượu.
2. Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD):
Đây là loại phổ biến hơn và không liên quan đến việc uống rượu bia quá mức. Các yếu tố nguy cơ chính của NAFLD bao gồm:
- Béo phì và thừa cân: Là yếu tố nguy cơ hàng đầu, đặc biệt là mỡ bụng. Khoảng 70-80% người béo phì mắc NAFLD.
- Đái tháo đường type 2: Những người mắc đái tháo đường thường có nguy cơ cao mắc gan nhiễm mỡ do tình trạng kháng insulin, dẫn đến tăng sản xuất và tích tụ chất béo trong gan.
- Rối loạn lipid máu: Tăng cholesterol và/hoặc triglyceride trong máu là yếu tố nguy cơ quan trọng.
- Hội chứng chuyển hóa: Một nhóm các tình trạng bao gồm béo phì trung tâm, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và tăng đường huyết, làm tăng đáng kể nguy cơ mắc NAFLD và các biến chứng của nó.
- Giảm cân quá nhanh hoặc suy dinh dưỡng: Trong một số trường hợp, giảm cân cấp tốc hoặc chế độ ăn uống không đủ chất có thể gây rối loạn chuyển hóa mỡ và tích tụ mỡ trong gan.
- Sử dụng một số loại thuốc: Một số thuốc như corticosteroid, tamoxifen, amiodarone có thể làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.
- Yếu tố di truyền: Tiền sử gia đình có người mắc gan nhiễm mỡ cũng có thể làm tăng nguy cơ.
Việc xác định và kiểm soát các yếu tố nguy cơ này là chìa khóa để phòng ngừa và quản lý bệnh gan nhiễm mỡ.
Chẩn đoán gan nhiễm mỡ
Chẩn đoán gan nhiễm mỡ thường bao gồm một quá trình kết hợp giữa khám lâm sàng, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh:
1. Khám lâm sàng và tiền sử bệnh: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng, thói quen sinh hoạt (bao gồm tiền sử uống rượu), tiền sử bệnh lý cá nhân và gia đình. Khám thực thể có thể phát hiện gan to hoặc đau khi sờ nắn vùng bụng trên bên phải.
2. Xét nghiệm máu:
- Xét nghiệm men gan (AST, ALT): Mức độ men gan tăng cao có thể gợi ý tình trạng viêm gan.
- Xét nghiệm chức năng gan khác (bilirubin, albumin, đông máu): Đánh giá mức độ tổn thương gan và chức năng tổng hợp của gan.
- Xét nghiệm lipid máu: Kiểm tra nồng độ cholesterol, triglyceride.
- Xét nghiệm đường huyết: Kiểm tra đường huyết lúc đói và HbA1c để đánh giá nguy cơ đái tháo đường.
3. Chẩn đoán hình ảnh:
- Siêu âm bụng: Là phương pháp đầu tay, không xâm lấn, giúp phát hiện hình ảnh gan sáng hơn bình thường do tích tụ mỡ. Siêu âm có thể đánh giá mức độ nhiễm mỡ (độ 1, 2, 3).
- Chụp cắt lớp vi tính (CT scan) và cộng hưởng từ (MRI): Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về gan và các cơ quan xung quanh, giúp đánh giá chính xác hơn lượng mỡ và loại trừ các nguyên nhân khác.
- FibroScan (đo độ đàn hồi gan): Một phương pháp không xâm lấn giúp đánh giá mức độ xơ hóa gan, rất hữu ích trong việc theo dõi tiến triển của gan nhiễm mỡ thành xơ gan.
4. Sinh thiết gan: Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định gan nhiễm mỡ, đánh giá mức độ nhiễm mỡ, viêm và xơ hóa. Sinh thiết thường được chỉ định khi các phương pháp khác không đủ thông tin hoặc khi cần phân biệt với các bệnh lý gan khác.
Biến chứng nguy hiểm của gan nhiễm mỡ
Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành các biến chứng nghiêm trọng, đe dọa sức khỏe và tính mạng:
1. Viêm gan nhiễm mỡ (Steatohepatitis): Đây là tình trạng gan nhiễm mỡ kèm theo viêm. Viêm gan nhiễm mỡ do rượu (ASH) hoặc không do rượu (NASH) đều có thể dẫn đến tổn thương tế bào gan và xơ hóa. NASH đặc biệt nguy hiểm vì nó có thể tiến triển âm thầm mà không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi bệnh đã nặng.
2. Xơ hóa gan (Fibrosis): Viêm kéo dài trong gan dẫn đến hình thành các mô sẹo. Ban đầu, xơ hóa có thể hồi phục nếu nguyên nhân được loại bỏ. Tuy nhiên, nếu tiếp tục, xơ hóa sẽ lan rộng.
3. Xơ gan (Cirrhosis): Là giai đoạn cuối của tổn thương gan mạn tính, trong đó phần lớn mô gan lành bị thay thế bằng mô sẹo xơ cứng. Xơ gan là không hồi phục và gây suy giảm nghiêm trọng chức năng gan. Các biến chứng của xơ gan bao gồm:
- Suy gan: Gan không thể thực hiện các chức năng thiết yếu.
- Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Gây giãn tĩnh mạch thực quản, nguy cơ vỡ và chảy máu cấp tính.
- Bệnh não gan: Rối loạn chức năng não do gan không thể loại bỏ độc tố khỏi máu.
- Cổ trướng (Ascites): Tích tụ dịch trong khoang bụng.
4. Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC): Gan nhiễm mỡ, đặc biệt là NASH và xơ gan, làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển ung thư gan. Đây là một trong những loại ung thư khó điều trị và có tỷ lệ tử vong cao.
Phòng ngừa và điều trị gan nhiễm mỡ
Hiện tại, chưa có thuốc đặc trị cho gan nhiễm mỡ. Phương pháp điều trị chủ yếu tập trung vào việc quản lý các yếu tố nguy cơ và thay đổi lối sống:
1. Thay đổi lối sống:
- Chế độ ăn uống lành mạnh:
- Hạn chế thực phẩm giàu chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, đường và tinh bột tinh chế (như đồ ngọt, nước ngọt, thức ăn nhanh, đồ ăn chế biến sẵn).
- Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thịt nạc, cá, dầu thực vật không bão hòa (dầu ô liu, dầu hạt cải).
- Ăn đủ chất đạm để hỗ trợ chức năng gan.
- Tập luyện thể dục đều đặn: Ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa phải mỗi tuần (ví dụ: đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội). Vận động giúp giảm cân, cải thiện độ nhạy insulin và giảm mỡ gan.
- Giảm cân khoa học: Đối với người thừa cân, béo phì, giảm 7-10% trọng lượng cơ thể có thể cải thiện đáng kể tình trạng gan nhiễm mỡ và thậm chí đảo ngược viêm gan nhiễm mỡ. Việc giảm cân cần diễn ra từ từ, tránh giảm cân quá nhanh gây hại cho gan.
- Hạn chế hoặc ngừng uống rượu bia: Đặc biệt quan trọng đối với gan nhiễm mỡ do rượu và cũng khuyến cáo cho gan nhiễm mỡ không do rượu để giảm gánh nặng cho gan.
2. Quản lý các bệnh lý nền: Kiểm soát tốt đường huyết ở người đái tháo đường, điều trị rối loạn lipid máu, kiểm soát huyết áp cao. Đây là các biện pháp quan trọng để giảm thiểu tổn thương gan.
3. Thuốc men: Mặc dù không có thuốc đặc trị trực tiếp cho gan nhiễm mỡ, bác sĩ có thể kê đơn thuốc để kiểm soát các tình trạng liên quan như đái tháo đường, cholesterol cao. Một số loại thuốc mới đang được nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng với hy vọng có thể điều trị gan nhiễm mỡ trong tương lai.
4. Theo dõi định kỳ: Thực hiện khám sức khỏe định kỳ và các xét nghiệm gan theo chỉ định của bác sĩ để theo dõi tình trạng bệnh và phát hiện sớm các biến chứng.
Khi nào cần thăm khám bác sĩ?
Việc phát hiện sớm gan nhiễm mỡ và các biến chứng của nó là rất quan trọng. Bạn nên đi khám bác sĩ nếu có các triệu chứng sau:
- Đau âm ỉ hoặc tức nặng kéo dài ở vùng hạ sườn phải.
- Mệt mỏi không rõ nguyên nhân, sút cân không chủ ý.
- Vàng da, vàng mắt hoặc nước tiểu sẫm màu.
- Phù nề chân hoặc bụng to lên bất thường.
- Bạn có các yếu tố nguy cơ cao như béo phì, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và chưa từng kiểm tra gan.
Thăm khám kịp thời giúp chẩn đoán chính xác, loại trừ các bệnh lý khác và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp, giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
Nguồn: VnExpress
