Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là một tình trạng sức khỏe phổ biến, ngày càng được quan tâm trên toàn cầu. Khác với gan nhiễm mỡ do rượu, NAFLD không liên quan đến việc tiêu thụ đồ uống có cồn mà chủ yếu xuất phát từ lối sống và các yếu tố chuyển hóa. Bệnh có thể âm thầm tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ tích tụ mỡ đơn thuần đến viêm gan, xơ gan và đỉnh điểm là ung thư biểu mô tế bào gan (HCC), trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh gan mạn tính và nhu cầu ghép gan.
Tại Việt Nam, tỷ lệ người mắc gan nhiễm mỡ đang gia tăng đáng kể, đặc biệt ở nhóm người trẻ tuổi, phản ánh xu hướng toàn cầu khi 1/4 dân số trưởng thành trên thế giới mắc phải tình trạng này. Sự nguy hiểm của gan nhiễm mỡ không do rượu nằm ở khả năng diễn tiến lặng lẽ, ít triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, khiến nhiều người bệnh không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe gan.
Sự tiến triển của gan nhiễm mỡ không do rượu
Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là một phổ bệnh lý bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau, từ nhẹ đến nặng. Bệnh bắt đầu khi có sự tích tụ quá mức chất béo trong tế bào gan, thường được định nghĩa là có hơn 5% trọng lượng gan là mỡ. Đây là giai đoạn đầu tiên, được gọi là gan nhiễm mỡ đơn thuần.
Ở giai đoạn này, gan nhiễm mỡ thường được coi là lành tính, ít gây ra viêm hoặc tổn thương đáng kể cho gan. Tuy nhiên, khoảng 20-30% người bệnh gan nhiễm mỡ đơn thuần có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH). NASH là một dạng nghiêm trọng hơn của NAFLD, đặc trưng bởi cả sự tích tụ mỡ và phản ứng viêm trong gan, kèm theo tổn thương tế bào gan và khả năng hình thành mô sẹo.
Sự xuất hiện của viêm và tổn thương tế bào gan trong NASH làm tăng đáng kể nguy cơ tiến triển. Khoảng 20% bệnh nhân NASH có thể phát triển thành xơ gan – một tình trạng mà mô gan bị sẹo hóa rộng khắp, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng gan. Từ xơ gan do NASH, nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) tăng lên đáng kể, đây là một trong những loại ung thư nguy hiểm nhất.
Yếu tố nguy cơ và dấu hiệu nhận biết
Gan nhiễm mỡ không do rượu thường được coi là biểu hiện của hội chứng chuyển hóa tại gan. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm béo phì, đặc biệt là béo phì trung tâm (béo bụng), đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu (cholesterol và triglyceride cao) và tình trạng kháng insulin. Những người mắc hội chứng chuyển hóa, dù có biểu hiện lâm sàng hay không, đều có nguy cơ cao mắc NAFLD và NASH.
Dấu hiệu nhận biết gan nhiễm mỡ thường không rõ ràng ở giai đoạn đầu, khiến bệnh được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng”. Đa số người bệnh không có triệu chứng hoặc chỉ cảm thấy mệt mỏi nhẹ, khó chịu mơ hồ ở vùng bụng trên bên phải. Các dấu hiệu này thường dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các tình trạng khác. Khi các triệu chứng trở nên rõ ràng hơn như vàng da, phù nề chân, cổ trướng (bụng to do tích tụ dịch), hoặc dễ chảy máu, đó thường là dấu hiệu bệnh đã tiến triển đến giai đoạn xơ gan nặng và tổn thương gan đã nghiêm trọng.
Chẩn đoán và đánh giá mức độ bệnh
Vì tính chất âm thầm của bệnh, việc chẩn đoán sớm và chính xác đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự tiến triển của gan nhiễm mỡ. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm: Siêu âm bụng là phương pháp phổ biến và không xâm lấn, thường là bước đầu tiên để phát hiện sự tích tụ mỡ trong gan. Tuy nhiên, siêu âm không thể phân biệt được NAFLD đơn thuần với NASH. Xét nghiệm máu đo nồng độ men gan (AST, ALT) có thể gợi ý tổn thương gan, nhưng mức men gan bình thường không loại trừ hoàn toàn khả năng mắc bệnh. Các xét nghiệm khác như đường huyết, lipid máu cũng giúp đánh giá các yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Elastography (ví dụ: FibroScan) là một kỹ thuật không xâm lấn, sử dụng sóng siêu âm để đo độ cứng của gan, từ đó đánh giá mức độ xơ hóa. Phương pháp này rất hữu ích để xác định bệnh nhân có nguy cơ xơ gan cao mà không cần sinh thiết. Cuối cùng, sinh thiết gan mặc dù là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định NASH, đánh giá chính xác mức độ viêm, tổn thương tế bào gan và xơ hóa, nhưng sinh thiết gan là một thủ thuật xâm lấn, có nguy cơ biến chứng nên thường chỉ được thực hiện trong những trường hợp cụ thể khi các phương pháp khác không đủ thông tin.
Quản lý và phòng ngừa sự tiến triển của bệnh
Hiện tại, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt rộng rãi cho gan nhiễm mỡ không do rượu. Do đó, các biện pháp can thiệp chủ yếu tập trung vào thay đổi lối sống và quản lý các yếu tố nguy cơ liên quan. Giảm cân là yếu tố then chốt; giảm 5-7% trọng lượng cơ thể đã được chứng minh là cải thiện đáng kể tình trạng gan nhiễm mỡ đơn thuần, và giảm 7-10% có thể cải thiện viêm gan nhiễm mỡ (NASH). Giảm cân cần được thực hiện một cách lành mạnh và bền vững. Việc áp dụng chế độ ăn uống cân bằng, giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, ít đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và thực phẩm chế biến sẵn là rất quan trọng, đồng thời hạn chế đồ uống có đường và rượu bia. Tập thể dục thường xuyên, ít nhất 150 phút tập thể dục cường độ vừa phải mỗi tuần, giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm mỡ gan và hỗ trợ giảm cân. Kiểm soát bệnh nền như đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp một cách hiệu quả là cực kỳ quan trọng để ngăn chặn sự tiến triển của NAFLD/NASH. Về thuốc men, một số loại thuốc như vitamin E (đối với bệnh nhân NASH không tiểu đường) hoặc pioglitazone (đối với bệnh nhân NASH có hoặc không có tiểu đường) có thể được cân nhắc trong một số trường hợp cụ thể, dưới sự chỉ định của bác sĩ. Nhiều loại thuốc mới đang trong quá trình nghiên cứu và hứa hẹn mở ra hướng điều trị hiệu quả hơn trong tương lai.
Phòng ngừa là chìa khóa quan trọng nhất. Những người có yếu tố nguy cơ cao như béo phì, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa nên được sàng lọc định kỳ để phát hiện sớm gan nhiễm mỡ và can thiệp kịp thời. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về mối liên hệ giữa lối sống và sức khỏe gan là cần thiết để giảm gánh nặng bệnh tật do gan nhiễm mỡ không do rượu gây ra.
Nguồn: VnExpress
