Trời lạnh là yếu tố nguy cơ được biết đến làm tăng tỷ lệ đột quỵ, không chỉ ở những người đã có bệnh nền mà còn ở những người khỏe mạnh. Các nghiên cứu khoa học và thực tiễn lâm sàng cho thấy nhiệt độ giảm sâu có thể tác động trực tiếp đến sinh lý cơ thể, dẫn đến những thay đổi bất lợi trong hệ tuần hoàn và máu, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông hoặc vỡ mạch máu não. Việc hiểu rõ các cơ chế này là rất quan trọng để chủ động phòng tránh và bảo vệ sức khỏe, đặc biệt trong những đợt rét đậm, rét hại.
Cơ chế gây đột quỵ khi trời lạnh
Nhiều yếu tố sinh lý kết hợp lại giải thích lý do tại sao thời tiết lạnh lại dễ gây đột quỵ, kể cả ở người không có tiền sử bệnh nền. Các tác động này chủ yếu xoay quanh phản ứng của cơ thể nhằm duy trì thân nhiệt.
Co mạch và tăng huyết áp: Khi nhiệt độ môi trường giảm, cơ thể kích hoạt cơ chế tự bảo vệ bằng cách co các mạch máu ngoại vi (mạch máu ở da, chân, tay) để giảm mất nhiệt và tập trung máu về các cơ quan nội tạng quan trọng. Sự co mạch này dẫn đến tăng sức cản ngoại vi, buộc tim phải bơm máu với áp lực lớn hơn để đẩy máu đi khắp cơ thể. Hậu quả là huyết áp, đặc biệt là huyết áp tâm thu và tâm trương, có thể tăng lên đột ngột. Đối với những người có hệ thống mạch máu khỏe mạnh, sự tăng huyết áp này có thể không ngay lập tức gây nguy hiểm, nhưng nếu xảy ra đột ngột và kéo dài, nó vẫn có thể tạo áp lực lớn lên thành mạch, đặc biệt là các mạch máu não, làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu (đột quỵ xuất huyết) hoặc tổn thương thành mạch, thúc đẩy quá trình xơ vữa. Nguy hiểm hơn, việc di chuyển đột ngột từ môi trường ấm áp vào không khí lạnh bên ngoài có thể gây co mạch cấp tính, tạo ra cú sốc áp lực máu.
Độ nhớt máu và cục máu đông: Nhiệt độ thấp cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đặc tính của máu. Trời lạnh làm tăng độ nhớt của máu, khiến máu trở nên đặc và khó lưu thông hơn. Đồng thời, nó cũng kích thích sự gia tăng hoạt động của tiểu cầu, làm chúng dễ dàng kết tập lại với nhau. Các yếu tố đông máu tự nhiên trong cơ thể, chẳng hạn như fibrinogen, cũng có xu hướng tăng lên trong điều kiện nhiệt độ thấp. Sự kết hợp của máu đặc, tiểu cầu dễ kết dính và tăng các yếu tố đông máu tạo thành môi trường lý tưởng cho việc hình thành cục máu đông (huyết khối). Khi cục máu đông này di chuyển và tắc nghẽn tại một mạch máu nuôi não, nó sẽ gây ra đột quỵ nhồi máu não, chiếm phần lớn các trường hợp đột quỵ.
Mất nước: Mặc dù trời lạnh thường ít khiến chúng ta cảm thấy khát và đổ mồ hôi, cơ thể vẫn có thể mất nước đáng kể qua hơi thở, đặc biệt khi hít thở không khí khô và lạnh. Việc thiếu cảm giác khát dẫn đến nhiều người uống ít nước hơn so với bình thường. Tình trạng mất nước, dù nhẹ, có thể làm máu trở nên cô đặc hơn, tăng độ nhớt của máu và thúc đẩy nguy cơ hình thành cục máu đông. Do đó, duy trì đủ lượng nước cần thiết cho cơ thể, ngay cả khi trời lạnh, là một yếu tố quan trọng để phòng ngừa đột quỵ.
Hormone stress: Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ lạnh, nó phản ứng bằng cách giải phóng các hormone stress như catecholamine (adrenaline và noradrenaline). Những hormone này là một phần của phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy” tự nhiên, giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng từ môi trường. Tuy nhiên, chúng cũng gây ra nhiều tác động bất lợi cho hệ tim mạch: làm co mạch máu, tăng nhịp tim, và tăng huyết áp. Ngoài ra, catecholamine còn có thể làm tăng lượng đường trong máu. Tất cả những yếu tố này đều là các yếu tố nguy cơ độc lập hoặc cộng hưởng, làm tăng khả năng xảy ra đột quỵ.
Lối sống trong mùa lạnh: Mùa đông thường đi kèm với những thay đổi trong lối sống có thể gián tiếp làm tăng nguy cơ đột quỵ. Nhiều người có xu hướng ít vận động hơn, dành nhiều thời gian trong nhà và giảm cường độ tập luyện thể dục thể thao. Chế độ ăn uống trong mùa lạnh cũng thường giàu chất béo và calo hơn, ít rau xanh và trái cây. Thói quen sinh hoạt không điều độ như thức khuya, lạm dụng rượu bia, và hút thuốc lá cũng trở nên phổ biến hơn. Tất cả những yếu tố này đều góp phần làm tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa, tim mạch và ultimately, đột quỵ, ngay cả ở những người ban đầu không có bệnh nền rõ rệt.
Đối tượng nguy cơ cao
Mặc dù nguy cơ đột quỵ khi trời lạnh có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ cao hơn và cần đặc biệt chú ý:
Người cao tuổi: Hệ thống điều hòa thân nhiệt của người lớn tuổi thường kém hiệu quả hơn, và mạch máu có xu hướng ít đàn hồi hơn, làm tăng khả năng tăng huyết áp đột ngột và biến chứng.
Người có bệnh nền: Những người mắc các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch (như bệnh mạch vành, rung nhĩ) hoặc tiền sử đột quỵ trước đó có nguy cơ cao hơn đáng kể.
Người làm việc ngoài trời: Những người phải tiếp xúc trực tiếp với không khí lạnh trong thời gian dài như công nhân xây dựng, nông dân, shipper…
Người có lối sống không lành mạnh: Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, béo phì, ít vận động.
Dấu hiệu đột quỵ cần lưu ý
Nhận biết sớm các dấu hiệu đột quỵ là yếu tố then chốt để có thể cấp cứu kịp thời và giảm thiểu di chứng. Các dấu hiệu thường xuất hiện đột ngột và có thể bao gồm:
Méo mặt (Face): Một bên mặt bị chảy xệ hoặc không thể cười cân đối.
Yếu tay/chân (Arm): Yếu một bên cơ thể, không thể giơ thẳng một hoặc cả hai tay lên cao và giữ được.
Khó nói (Speech): Nói ngọng, khó nói, hoặc không thể hiểu lời nói của người khác.
Thời gian vàng (Time): Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào trên, cần gọi cấp cứu ngay lập tức. Mỗi phút trôi qua là một phút não bộ bị tổn thương.
Ngoài ra, người bệnh có thể xuất hiện đau đầu dữ dội đột ngột, chóng mặt, buồn nôn hoặc nôn, tê bì nửa người, khó nuốt hoặc mất thăng bằng. Khi nhận thấy những dấu hiệu này, dù là ở bản thân hay người xung quanh, việc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất trong thời gian sớm nhất là vô cùng quan trọng.
Các biện pháp phòng ngừa đột quỵ khi trời lạnh
Phòng ngừa là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe trước nguy cơ đột quỵ trong thời tiết lạnh.
Giữ ấm cơ thể đầy đủ: Mặc đủ quần áo ấm, đặc biệt chú ý giữ ấm đầu, cổ, ngực, bụng và tứ chi. Khi ra ngoài trời, nên đội mũ, quàng khăn, đeo găng tay và đi tất. Tránh ra ngoài trời lạnh đột ngột, đặc biệt vào ban đêm hoặc sáng sớm.
Duy trì thân nhiệt ổn định trong nhà: Đảm bảo nhiệt độ trong nhà ấm áp, tránh gió lùa. Sử dụng máy sưởi nếu cần, nhưng phải đảm bảo an toàn, tránh để nhiệt độ quá cao hoặc quá khô.
Uống đủ nước ấm: Dù trời lạnh ít cảm thấy khát, hãy chủ động uống đủ 2-2,5 lít nước ấm mỗi ngày để duy trì độ lỏng của máu và tránh mất nước. Hạn chế đồ uống có cồn và caffeine.
Chế độ ăn uống khoa học: Ưu tiên các thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất, chất xơ như rau xanh, trái cây. Hạn chế muối, chất béo bão hòa, thức ăn nhanh và các món chiên xào nhiều dầu mỡ. Ăn các bữa ăn nóng ấm, dễ tiêu.
Vận động hợp lý: Duy trì hoạt động thể chất nhẹ nhàng và đều đặn trong nhà. Tránh tập luyện gắng sức hoặc đột ngột ngoài trời lạnh. Khởi động kỹ trước khi tập.
Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Đặc biệt là kiểm tra huyết áp thường xuyên, ngay cả khi bạn cảm thấy khỏe mạnh. Việc phát hiện sớm và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu là rất quan trọng.
Tránh các thói quen xấu: Tuyệt đối không hút thuốc lá, hạn chế tối đa rượu bia.
Không tắm đêm, tắm quá lâu: Tránh tắm nước lạnh hoặc tắm quá lâu trong phòng tắm không có hệ thống sưởi, đặc biệt vào ban đêm.
Thức dậy từ từ: Khi ngủ dậy, không nên ra khỏi giường đột ngột. Hãy nằm tại chỗ một vài phút, vận động nhẹ nhàng các khớp tay chân, rồi ngồi dậy từ từ trước khi bước xuống giường. Điều này giúp cơ thể có thời gian thích nghi với sự thay đổi tư thế và nhiệt độ.
Nguồn: VnExpress
